Overleven in de winter: egels, muizen en hamsters

Bericht uitgegeven door de Zoogdiervereniging op zaterdag 16 januari 2010

Een aantal soorten zoogdieren heeft het minder makkelijk in tijden van sneeuw en ijs. Andere soorten daarentegen zijn goed aangepast aan het winterseizoen. Hoe gaan egels, muizen en hamsters met kou, sneeuw en ijs om? Welke overlevingsstrategie hanteren ze?

Egels
Egels brengen de winter voor het grootste deel slapend door. In de herfst bouwen de dieren door veel te eten een vetreserve op, zodat ze gezond en dik aan hun winterslaap kunnen beginnen. Ze doen dat in een holletje in een verscholen nest van droge bladeren onder struiken of in blader- of afvalhopen. Tijdens de winterslaap daalt de lichaamstemperatuur van de egels sterk: van 35,4 ºC naar 1,0 ºC à 5,0 ºC. Ook de hartslag en de ademhaling lopen flink terug. De hartslag daalt van 180 naar 9 slagen per minuut, de ademhaling van 45 naar 3 keer per minuut.

Gedurende de winterslaap verliezen egels bijna 25 procent van hun lichaamsgewicht. In maart en april ontwaken de dieren weer uit hun winterslaap. Gedurende erg zachte winters kunnen egels soms tussentijds ontwaken. De temperaturen zijn dan voor egels te hoog om weer in winterslaap te gaan, terwijl er slechts een beperkt voedselaanbod is. De dieren moeten dan zien te overleven op hun vetvoorraad.

Muizen
Muizen verschillen in de manier waarop ze de winter doorkomen. De in Zuid-Limburg voorkomende hazelmuis en eikelmuis behoren tot de familie van de slaapmuizen. Deze naam is ontleend aan de langdurige winterslaap die de dieren houden. Voor zowel de hazelmuis als de eikelmuis duurt deze van oktober tot in april. Een aantal  muizensoorten bouwt een voedselvoorraad op om in de winter van te kunnen leven. Veldmuizen en bosmuizen leggen bijvoorbeeld ondergrondse voorraadkamers aan die onder andere worden gevuld met zaden en stukjes stengel van planten.

Hamster
Een meer extreem voorbeeld van het aanleggen van een voedselvoorraad is de hamster. Dit knaagdier komt in Nederland alleen in zuidelijk Limburg voor en kan voedselvoorraden aanleggen tot wel 15 kilo aan toe, waarbij vooral graankorrels worden opgeslagen. In vroegere tijden kon het gebeuren dat mensen in tijden van hongersnood deze voedselvoorraden leeghaalden om zelf op te eten.

Spitsmuizen
Spitsmuizen tenslotte blijven de hele winter actief. In periodes van strenge vorst hebben deze dieren het erg moeilijk doordat hun voedsel - insecten en andere kleine ongewervelde diertjes - niet of nauwelijks beschikbaar is. Hierdoor vindt er in de winter veel sterfte plaats onder spitsmuizen. Sneeuw is voor veel muizen overigens niet echt een probleem. Een sneeuwlaag beschermt ze juist tegen roofdieren en vormt ook een isolatie tegen lage temperaturen.

Tekst: Rob Koelman, Zoogdiervereniging
Foto: Rollin Verlinde, www.vildaphoto.net